Bản làng Thái Hải là một mô hình du lịch cộng đồng đặc biệt của tỉnh Thái Nguyên, nơi giá trị văn hóa dân tộc Tày được gìn giữ bằng đời sống thực hành hằng ngày của cộng đồng bà con dân tộc Tày. Đây không chỉ là điểm đến du lịch mà còn là không gian văn hóa sống, nơi con người, thiên nhiên và phong tục truyền thống đan kết thành một hệ sinh thái bền vững. Mô hình khởi nguồn từ tâm huyết của Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cùng cộng đồng, mong muốn hồi sinh rừng xanh, bảo tồn tri thức bản địa và tạo sinh kế ổn định cho người dân thông qua du lịch văn hóa.

Giữ gìn văn hóa Tày như “tài nguyên lõi” của sản phẩm OCOP

Bản làng Thái Hải (xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên) là 1 trong 2 mô hình du lịch hiếm hoi trên cả nước được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao quốc gia (đến thời điểm hiện nay) với sản phẩm “Du lịch văn hóa Tày Bản làng Thái Hải”. Hạt nhân của mô hình là triết lý: “Lấy văn hóa dân tộc làm hồn cốt cho phát triển du lịch, biến giá trị truyền thống thành động lực tạo sinh kế bền vững”. Đây là không gian văn hóa sống động, nơi văn hóa dân tộc Tày là trung tâm mọi hoạt động, từ các hoạt động du lịch đến bảo tồn văn hóa, tạo nên sự khác biệt và chiều sâu văn hóa.

Từ năm 2003, Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải và cộng đồng bà con đã kiên trì hiện thực hóa hoài bão lớn: tái sinh hơn 20 ha đất trống, đồi trọc thành rừng xanh, phục hồi và di dời hơn 30 ngôi nhà sàn vùng ATK Định Hóa nguyên trạng về Thái Hải và hình thành cộng đồng hơn 150 bà con cùng ăn - cùng ở - cùng làm: ăn chung nồi cơm, tiêu chung túi tiền, sinh hoạt theo phong tục và gìn giữ văn hóa, đồng thời cưu mang những người có hoàn cảnh khó khăn, yếu thế trong xã hội: bệnh hiểm nghèo, người già neo đơn... Không gian bản làng được tái hiện nguyên gốc, gắn với núi, rừng, cây bản địa, sinh hoạt mộc mạc đúng tinh thần văn hóa cư trú của người Tày. Các phong tục hát Then - đàn Tính, lễ hội, ẩm thực bản địa và tri thức dân gian được duy trì và đưa vào hoạt động du lịch một cách chân thực, giúp du khách cảm nhận sâu sắc văn hóa bản địa. Mỗi bước đi trong bản làng đều kể một câu chuyện về lịch sử, phong tục và tri thức truyền thống, tạo nên trải nghiệm văn hóa toàn diện cho du khách.

Cách làm sáng tạo trong phát triển du lịch cộng đồng - chuyên nghiệp nhưng giữ bản sắc

Thái Hải không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị đặc biệt và truyền thống của người Tày mà biến văn hóa thành trải nghiệm sống cho du khách, kết hợp hài hòa giữa giữ gìn bản sắc và áp dụng tiêu chuẩn chuyên nghiệp. Khởi đầu, bản làng đã xây dựng một hệ thống hoạt động du lịch gắn liền với đời sống thực hành văn hóa Tày, giúp du khách tham gia trực tiếp, trải nghiệm một cách chân thực và sinh động.

Đến Thái Hải, du khách như được trở về nhà, trở về miền văn hóa Tày xưa cổ với nhịp sống chậm rãi, mộc mạc và chan hòa. Du khách được tham gia làm bánh, hái rau rừng, nấu ăn cùng người Tày, học hát Then, chơi đàn Tính, lao động nông nghiệp, trải nghiệm nghề thủ công. Đêm lửa làng với múa chầu Then, múa sạp - những điệu múa mang hơi thở văn hóa bản địa; múa rối cạn mộc mạc tái hiện đời sống nông nghiệp; cùng thưởng thức trà xanh, rượu dân tộc và các loại bánh truyền thống giản dị mà thấm đượm nghĩa tình tạo cảm giác gần gũi, nguyên sơ và chân thực. Du khách còn được chăm sóc sức khỏe thông qua các bài thuốc từ cây cỏ của người Tày, kết hợp hài hòa giữa trải nghiệm văn hóa và chăm sóc cơ thể.

Sản phẩm du lịch độc đáo mang đậm bản sắc vùng miền

Thái Hải phát triển hệ thống sản phẩm du lịch phong phú, lấy văn hóa làm trung tâm, tạo trải nghiệm đa chiều, vừa giải trí vừa giáo dục. Ý tưởng chung là giúp du khách tham gia vào hoạt động văn hóa, thay vì chỉ quan sát; từ đó thấu hiểu và trân trọng giá trị văn hóa Tày. Cụ thể, các sản phẩm gồm:

Tour khám phá văn hóa Tày: tham quan và trải nghiệm các ngôi nhà sàn truyền thống, nghề truyền thống của bà con dân tộc Tày như nhà làm bánh, nhà thuốc, nhà rượu, nhà ong; học hát Then, chơi đàn Tính.

Du lịch sinh thái - môi trường: khám phá rừng cọ, con đường uốn quanh chân đồi, hệ sinh thái bản làng, tham gia trồng cây và bảo vệ môi trường.

Tour trải nghiệm lễ hội: tham gia các hoạt động lễ hội đặc sắc như Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng), Khấu Mơư – Tết cơm mới, Lửa làng, múa chầu, múa sạp, múa rối cạn Thẩm Rộc…

Tour giao lưu văn hóa: tham gia chương trình văn nghệ dân gian với hát Then, đàn Tính, nhảy sạp, hòa mình vào đêm Lửa làng, đón hạt bỏng gạo từ chảo Khấu Nô. Tour hóa thân thành người Tày: trải nghiệm đời sống cộng đồng, tham gia chăm sóc rau, hái rau, nấu ăn cùng người Tày. Tour chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng: sử dụng các bài thuốc nam gia truyền của người Tày.
Mỗi sản phẩm được thiết kế chi tiết, mang lại trải nghiệm thực tế, giáo dục và truyền cảm hứng, đồng thời giúp bảo tồn giá trị văn hóa và thiên nhiên của Thái Nguyên. Du khách không chỉ tham quan mà còn học hỏi và tham gia vào đời sống cộng đồng, từ đó tạo sự gắn kết giữa du khách và người dân địa phương.

Mở rộng chiều sâu văn hóa và cộng đồng

Ngoài hiệu quả kinh tế, Thái Hải còn tạo ra ảnh hưởng văn hóa và xã hội sâu rộng. Tại bản làng, cộng đồng được đào tạo và tham gia trực tiếp vào mọi hoạt động, từ phục dựng lễ hội, dạy hát Then - chơi đàn Tính, trao truyền ẩm thực truyền thống; tri thức dân gian được tiếp nối bởi thế hệ trẻ, đảm bảo cộng đồng phát triển bền vững. Bản làng đã trở thành không gian sống - nơi lưu giữ, trao truyền và phát huy văn hóa Tày, đồng thời mở rộng giao lưu với bên ngoài, kết nối với các vùng văn hóa Tày khác để phục hồi, trao truyền và phát huy giá trị văn hóa. Thái Hải thành lập Ban bảo tồn văn hóa, thường xuyên sưu tầm, phục dựng các nét văn hóa xưa của người Tày và mở rộng hợp tác, giao lưu về văn hóa và nghiệp vụ du lịch với các cơ quan, đơn vị đối tác. Mục tiêu hướng tới là du khách không chỉ tham quan mà còn sống cùng cộng đồng, từ đó thấu hiểu và trân trọng văn hóa bản địa, đồng thời góp phần hình thành cộng đồng năng động, đoàn kết, phát triển sâu về văn hóa và bền vững trong phát triển.

Góp phần thực hiện mục tiêu nông thôn mới bền vững
Mô hình Thái Hải giúp nâng cao chất lượng tiêu chí văn hóa, thu nhập và du lịch của Chương trình nông thôn mới. Sự kết hợp giữa lao động nông nghiệp truyền thống và dịch vụ du lịch chuyên nghiệp giúp người dân có thu nhập ổn định, đồng thời đảm bảo phát triển bền vững. Hoạt động du lịch sinh thái gắn với bảo vệ rừng, nguồn nước, sử dụng năng lượng hợp lý, hạn chế rác thải nhựa và khuyến khích trồng cây bản địa. Thái Hải còn phối hợp với chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ quốc tế để phát triển các chương trình giáo dục môi trường, nâng cao nhận thức không chỉ cho cộng đồng Thái Hải và còn dành cho các điểm du lịch, cộng đồng non trẻ, các đơn vị mới về giá trị bảo tồn thiên nhiên, từ đó góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững về cả kinh tế, văn hóa và môi trường.

Hiệu quả và các giải thưởng lớn khẳng định giá trị mô hình

Mô hình Thái Hải vừa tạo hiệu quả kinh tế, vừa nâng cao nhận thức văn hóa – xã hội và được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng uy tín. Điểm chung là tác động trực tiếp và rõ rệt đến đời sống cộng đồng, nâng cao thu nhập ổn định cho người dân bản địa, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số; đồng thời gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa Tày thông qua các trải nghiệm du lịch.

Thời gian qua, Thái Hải đã được vinh danh với 5 giải thưởng Du lịch ASEAN nổi bật: Tiêu chuẩn Du lịch Cộng đồng ASEAN 2019-2021, 2023-2025; Du lịch Bền vững ASEAN 2018, 2022; Nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê (homestay) ASEAN 2025. Ngoài ra, Thái Hải - đại diện duy nhất của Đông Nam Á - còn giành giải thưởng Làng Du lịch tốt nhất năm 2022 do UNWTO (nay là UN Tourism) công nhận. Đặc biệt, Sản phẩm OCOP của Thái Hải: “Du lịch văn hóa dân tộc Tày tại bản làng Thái Hải” là 1 trong 2 sản phẩm du lịch đầu tiên của Việt Nam được Hội đồng đánh giá xếp hạng OCOP 5 sao và tháng 9 năm 2025 Thái Hải vinh dự nhận 2 giải thưởng Du lịch Việt Năm 2025: Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất và Nhà hàng phục vụ khách du lịch tốt nhất. Đây là minh chứng cho tầm ảnh hưởng sâu rộng không chỉ trong cộng đồng Thái Hải mà còn với các cộng đồng du lịch khác, đặc biệt là những mô hình mới, non trẻ.

Về hiệu quả kinh tế - xã hội, mô hình tạo sinh kế ổn định cho hàng trăm hộ dân, bảo tồn văn hóa Tày theo hướng “sống - thực hành - truyền lại”, đồng thời thu hút hàng chục nghìn lượt khách/năm, trở thành điểm đến đặc sắc của vùng văn hóa dân tộc Việt Bắc. Sự kết hợp hài hòa giữa thành tựu kinh tế và giá trị văn hóa đã hình thành mô hình phát triển bền vững, phục hồi và bảo vệ môi trường, rừng xanh; đóng góp thiết thực vào việc xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu tại Thái Nguyên, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa - xã hội sâu rộng của Bản làng Thái Hải.

Bản làng Thái Hải là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình bảo tồn văn hóa gắn phát triển kinh tế. Sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa - du lịch - sinh thái - cộng đồng đã tạo nên mô hình OCOP du lịch 5 sao có giá trị đặc biệt về văn hóa, nhân văn và kinh tế. Với những thành tựu nổi bật, giải thưởng uy tín và tác động xã hội sâu rộng, Thái Hải xứng đáng được giới thiệu là một trong các điển hình tiên tiến tiêu biểu của tỉnh Thái Nguyên trong phong trào thi đua “Cả nước chung sức xây dựng nông thôn mới” giai đoạn 2021-2025.